MUKADDIMAH

ﻳَٓﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ ﺭَﺑَّﻜُﻢُ ﺍﻟَّﺬ۪ﻯ ﺧَﻠَﻘَﻜُﻢْ ﻭَ ﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻜُﻢْ ﻟَﻌَﻠَّﻜُﻢْ ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ ٭ ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ ﺟَﻌَﻞَ ﻟَﻜُﻢُ الْاَرْضَ ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀَ ﺑِﻨَٓﺎﺀً ﻭَﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻣَٓﺎﺀً ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪ۪ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻟَﻜُﻢْ فَلَا ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ ﻟِﻠّٰﻪِ ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ ﻭَ ﺍَﻧْﺘُﻢْ ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ
Hartina: “Hé manusa! Ibadah ka Gusti aranjeun nu nyiptakeun aranjeun sarta jalma-jalma saméméh aranjeun, sangkan aranjeun ngahontal darajat takwa. Sarta deui, ibadah ka Gusti aranjeun nu ngajadikeun bumi minangka tilam pikeun aranjeun, langit minangka hateup pikeun wangunan aranjeun, sarta nurunkeun cai ti langit sangkan ngaluarkeun bungbuahan jeung kadaharan séjénna tina bumi minangka rezeki pikeun aranjeun. Ku kituna, ulah ngajadikeun nu sarua atawa sakutu pikeun Alloh. Aranjeun terang yén euweuh Ma‘bûd sarta Khâliq aranjeun salian ti Alloh.”

MUKADDIMAH

Nu ngajadikeun putusan-putusan akidah sarta iman kuat jeung maneuh nepi ka jadi kabiasaan nu napel téh ngan ibadah. Enya, lamun putusan-putusan iman dina nurani sarta akal henteu diatik jeung dikuatkeun ku ibadah—nu diwangun ku ngalaksanakeun paréntah Alloh sarta ngajauhan larangan-Na—hasil jeung pangaruhna bakal lemah. Kaayaan dunya Islam dina mangsa ieu jadi saksi kana éta.
Kitu deui, sakumaha ibadah mangrupa jalan pikeun kabagjaan dunya jeung aherat, ibadah ogé sabab pikeun ngatur panghidupan jeung mulang, nyaéta urusan dunya sarta aherat; sarana pikeun kasampurnaan pribadi sarta umat; sarta nisbat nu kacida luhurna jeung iketan nu mulya antara Gusti Khâliq sarta abdi.
Aspék-aspék nu ngajelaskeun yén ibadah mangrupa jalan pikeun kabagjaan dunya:
Salah sahijina: Manusa diciptakeun kalayan watek nu ahéng sarta lemes, béda jeung istiméwa ti sakabéh sato. Lantaran éta watek, dina manusa timbul rupa-rupa karep jeung kahayang. Contona, manusa hayang perkara-perkara nu pangpilihanna, condong kana nu pangéndahna, mikahayang perkara nu dihias, sarta hayang hirup kalayan panghidupan jeung kamulyaan nu pantes pikeun kamanusaan.
Pikeun nyumponan éta karep, dina nyadiakeun dahareun, pakean, jeung kabutuhan séjénna kalayan éndah sakumaha kahayangna, anjeunna butuh loba karajinan. Lantaran henteu ngawasaan éta karajinan, anjeunna kapaksa gawé bareng jeung sasama manusa, sangkan masing-masing bisa nulungan batur ku silih tukeurkeun hasil usahana, sarta ku cara ieu bisa nyumponan kabutuhanana.
Tapi lantaran daya sahwat, daya amarah, sarta daya akal dina manusa henteu diwatesan ku Gusti Shâni‘, sarta pikeun ngajamin kamajuan manusa ngaliwatan kahoyong bébasna anu kawates éta daya-daya diantep bébas, dina urusan silih tukeur aya anu lampahna teu adil sarta narajang batur. Pikeun nyegah éta panarajang, masarakat manusa butuh kaadilan dina silih tukeurkeun hasil pagawéanana. Tapi lantaran akal unggal jalma henteu mampuh ngarti sagemblengna kana kaadilan, dibutuhkeun hiji akal nu ngawengku sakabéhna, sangkan masing-masing meunang mangpaat tina éta akal. Akal nu ngawengku sakabéhna saperti kitu ngan bisa aya dina wangun hukum. Hukum saperti kitu téh ngan syariat. Tuluy, dibutuhkeun hiji rujukan jeung hiji nu nyangking pikeun ngajamin pangaruh, palaksanaan, sarta larapna éta syariat. Rujukan jeung nu nyangking éta téh ngan nabi. Jalma nu jadi nabi, sakumaha butuh kaluhuran jeung kaistiméwaan lahir sarta batin pikeun ngalanggengkeun kakawasaanana ka jalma-jalma sacara lahir jeung batin, ogé butuh dalil pikeun némbongkeun darajat patali jeung hubunganana ka Gusti Khâliq. Dalil saperti kitu téh ngan mu‘jizat.
Tuluy, pikeun ngadegkeun sarta ngajamin taat jeung tunduk kana paréntah jeung larangan Gusti, kaagungan Gusti Shâni‘ kudu dipancegkeun dina pikiran. Pancegna éta ngan ku akidah, nyaéta ku écésna putusan-putusan iman. Dikuatkeun jeung dimekarkeunana putusan-putusan iman ngan ku ibadah nu jadi anyar deui ku diulang-ulang.
Kadua: Ibadah téh pikeun ngarahkeun pikiran ka Gusti Shâni‘ Nu Hakîm. Nyanghareupna abdi ka Gusti Shâni‘ Nu Hakîm ngahasilkeun taat sarta tunduk. Taat jeung tunduk ngasupkeun abdi kana tata nu pangsampurnana. Ku asupna abdi kana tata sarta nurutna kana aturan, rusiah hikmah jadi nyata. Ari hikmah témbong écés ku ukiran-ukiran seni nu moncorong dina kaca-kaca jagat.
Katilu: Manusa, saperti puseur sambungan, mangrupa puseur pikeun sakabéh tata ciptaan, hukum-hukum fitrah, sarta sorot cahya hukum-hukum Alloh di jagat. Ku kituna, manusa kudu patali sarta ngahubungkeun diri jeung éta hukum-hukum, nyekel sarta pageuh kana tungtungna, sangkan aliran umum lumangsung. Sarta, ku henteu ngalawan gerak roda-roda nu muter dina lapisan-lapisan alam, anjeunna henteu kagiles di handapeun roda-rodana. Ieu ngan bisa ku ibadah nu diwangun ku paréntah jeung larangan. Kaopat: Ku ngalaksanakeun paréntah sarta ngajauhan larangan, hiji jalma meunang patali jeung loba darajat dina masarakat sarta jadi raket jeung éta. Utamana dina urusan putusan-putusan agama jeung kasaéan umum, hiji jalma jadi sarua ajénna jeung hiji golongan. Hartina, loba pancén saperti hak-hak, martabat, pituduh, pangajaran, jeung ngalereskeun dibebankeun ka hiji jalma. Lamun jalma nu ngalaksanakeun paréntah sarta ngajauhan larangan éta henteu aya, éta pancén-pancén sagemblengna bakal katincak.
Kalima: Ku jalan Islam sarta dorongan ibadah, manusa meunang patali nu maneuh jeung sakabéh Muslim, sarta meunang hubungan jeung iketan nu kuat. Éta jadi sabab pikeun ukhuwah nu henteu goyah sarta kanyaah nu sajati. Memang, léngkah nu kahiji jeung pangheulana pikeun kasampurnaan sarta kamajuan masarakat téh ukhuwah jeung kanyaah.
Panjelasan yén ibadah jadi sabab pikeun kasampurnaan pribadi:
Sanajan awakna leutik, lemah, sarta henteu mampuh, sarta sanajan kaasup sato, manusa mawa roh nu kacida luhurna, miboga kamampuh nu kacida gedéna, karep nu henteu bisa diwatesan, cita-cita nu henteu aya tungtungna, pikiran nu henteu bisa diitung, sarta daya saperti sahwat jeung amarah nu henteu diwatesan. Sarta anjeunna boga ciptaan nu kacida ahéngna, saolah-olah diciptakeun minangka daptar sakabéh golongan jeung alam.
Nu ngalegaan roh manusa nu luhur saperti kitu téh ibadah.
Nu mekarkeun kamampuhna téh ibadah.
Nu ngabédakeun sarta ngamurnikeun karepna téh ibadah.
Nu ngawujudkeun cita-citana téh ibadah.
Nu ngalegaan sarta ngatur pikiranana téh ibadah.
Nu ngawatesan daya sahwat sarta amarahna téh ibadah.
Nu ngaleungitkeun karat tabiat nu ngotorkeun organ sarta indra lahir jeung batinna téh ibadah.
Nu nganteurkeun manusa kana kasampurnaan nu geus ditangtukeun pikeun anjeunna téh ibadah.
Nisbat nu pangluhurna sarta panglemesna antara abdi jeung Ma‘bûd téh ngan ibadah.
Enya, nu pangluhurna tina kasampurnaan manusa téh nisbat jeung patali ieu.
Pépéling: Roh ibadah téh ihlas. Ari ihlas nyaéta ngalaksanakeun ibadah ngan lantaran diparéntahkeun. Lamun hikmah atawa mangpaat séjén dijadikeun ‘illat pikeun ibadah, éta ibadah batal. Mangpaat jeung hikmah ngan tiasa jadi alesan pikeun leuwih milih, henteu bisa jadi ‘illat.

Nalika Al-Qur'an Al-Karîm ku paréntah ﻳَٓﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ ﺍﻟﺦ ngajak manusa kana ibadah, saolah-olah, pikeun ngajawab patalékan nu diucapkeun ku basa kaayaan, “Ku naon urang kudu ibadah, naon ‘illat-na?”, Al-Qur'an Al-Karîm mimiti nyebatkeun bukti-bukti ngeunaan ayana sarta tunggalna Gusti Shâni‘ ku kalimah-kalimah ﺭَﺑَّﻜُﻢُ ﺍﻟَّﺬ۪ﻯ ﺧَﻠَﻘَﻜُﻢْ ﺍﻟﺦ.

BUBUKA

Sakumaha panyindekan tina anu nimbulkeun pangaruh ka hasil pangaruhna, sapertos seuneu anu nuduhkeun haseup, disebut burhan limmi, panyindekan tina hasil pangaruh ka anu nimbulkeunana, sapertos haseup anu nuduhkeun seuneu, disebut burhan inni. Burhan inni langkung salamet tina mamang. Salah sahiji dalil dina ieu ayat anu nuduhkeun ayana sareng katunggalan Gusti Shâni' nyaéta dalil inayah. Ieu dalil téh tatanan anu masihan kahirupan ka jagat raya, ku nyalametkeun jagat raya, bagian-bagianna sareng jinis-jinisna tina kakacauan, pabéntar sareng paburencay, sarta nempatkeun sakumna pasualanana dina aturan. Ieu tatanan téh sumber sakumna mangpaat, hikmah, faédah sareng kauntungan. Sakumna ayat Al-Qur'an anu medar kauntungan sareng mangpaat leumpang dina ieu tatanan sareng janten tempat némbongna tajalli tatanan ieu. Ku kituna, hiji tatanan anu janten tempat mulangna sakumna mangpaat, faédah sareng kauntungan, sarta masihan kahirupan ka jagat raya, tangtos pisan nuduhkeun ayana Nu Ngatur. Sarta, ku nuduhkeun maksad sareng hikmah Nu Ngatur éta, tatanan ieu ogé nampik sangkaan ngeunaan kabeneran anu lolong. Hé manusa! Upami pamikiran sareng paningal anjeun henteu mampuh mendakan tatanan anu luhur ieu, sareng anjeun henteu sanggup ngahontal éta tatanan ku nalungtik sacara lengkep, nyaéta nalungtik sacara umum, tingali jagat raya nganggo élmu-élmu anu lahir tina ngahijina pamikiran manusa anu disebut silih lengkepan pamikiran, sarta janten indra-indra (rasa) umat manusa. Baca kaca-kacana, supados anjeun ningali tatanan luhur anu matak héran akal. Leres, hiji élmu parantos atanapi nuju kabentuk pikeun unggal jinis dina jagat raya. Ari élmu téh diwangun ku kaidah-kaidah umum. Umumna hiji kaidah nuduhkeun luhurna sareng éndahna tatanan. Sabab anu henteu gaduh tatanan moal tiasa berlaku sacara umum. Upamana, "Dina sirah unggal ulama aya sorban bodas." Ieu putusan anu diucapkeun sacara umum gumantung kana ayana aturan dina golongan ulama. Ku kituna, salaku hasil tina nalungtik sacara umum, unggal élmu ngeunaan alam, ku umumna kaidah-kaidahna, janten dalil yén aya hiji tatanan luhur dina jagat raya. Sarta unggal élmu téh hiji burhan anu caang; ku némbongkeun buah-buah mangpaat anu ngagantung sareng ngayun lir runtuyan buah dina ranté-ranté mahluk, sareng faédah anu nyumput dina robahna kaayaan, élmu-élmu éta ngumumkeun maksad sareng hikmah Gusti Shâni'. Saolah-olah unggal élmu téh hiji béntang anu nembus, pikeun ngusir sétan-sétan sangkaan. Hartina, éta téh béntang-béntang anu nembus sareng ngaduruk sangkaan batil. Hé réréncangan! Tibatan nalungtik sakumna jagat raya pikeun mendakan tatanan éta, perhatoskeun ieu conto; anu dipilarian ku anjeun bakal kahontal: hiji mikroba, sasatoan leutik anu henteu katingali ku panon, sanajan leutik, ngandung hiji mesin ilahî anu kacida rinci sareng ahéngna. Lantaran éta mesin kaasup anu mungkin, aya sareng henteuna sarua mungkin. Mustahil éta aya tanpa sabab. Pasti éta mesin asalna tina hiji sabab. Éta sabab téh sanés sabab-sabab tabiat. Sabab tatanan anu rinci dina mesin éta mangrupikeun hasil élmu sareng kasadaran. Ari sabab-sabab tabiat mah barang anu henteu gaduh élmu sareng kasadaran, sarta henteu hirup. Jalma anu ngaku yén mesin rinci anu matak héran akal éta asalna tina sabab-sabab tabiat kedah percanten yén unggal zarah sabab éta dipasihan kasadaran Eflatun sareng hikmah Calinos, sarta di antara zarah-zarah éta aya komunikasi. Ieu téh hiji sofisme sareng tahayul anu matak éra malah ka sofis anu kasohor. Salian ti éta, parantos dipaksakeun yén gaya tarik sareng gaya tolak, anu dijadikeun dasar dina sabab-sabab matéri, babarengan aya dina hiji bagian anu henteu tiasa dibagi. Padahal duanana silih lalawanan, ku kituna henteu tiasa babarengan aya. Nanging, upami anu dimaksad ku hukum tarik sareng tolak nyaéta hukum-hukum ilahî anu disebut âdâtullah, sareng syariat fitri anu dingaranan tabiat, éta tiasa ditampi. Nanging, éta ditampi kalayan sarat henteu naék tina hukum janten tabiat, tina ayana dina pikiran janten ayana di luar pikiran, tina perkara anu ngan ditetepkeun ku pamikiran janten perkara nyata, atanapi tina alat janten anu nimbulkeun pangaruh. Upami sabalikna, éta henteu tiasa ditampi. Hé réréncangan! Upami ku akal anjeun parantos ningali tatanan sareng katertiban dina pabrik ageung sasatoan mikroskopis leutik anu abdi jantenkeun conto éta, nyaéta mikroba, angkatkeun sirah anjeun sareng tingali jagat raya! Sing yakin, saluyu sareng écésna sareng némbongna jagat raya, anjeun bakal ningali sareng maca tatanan luhur éta dina kaca-kaca jagat raya, ku cara anu kacida écés sareng gampang dibacana. Hé réréncangan! Upami anjeun henteu tiasa maca tanda-tanda tatanan anu disebut dalil inayah dina kaca-kaca jagat raya, tingali ayat-ayat Al-Qur'an anu agung, anu asalna tina sipat kalam. Sabab sakumna ayat anu ngondang manusa pikeun mikir ngajurung kana dalil inayah ieu. Ayat-ayat anu ngitung nikmat sareng faédah ogé medar buah-buah tatanan luhur anu disebut dalil inayah. Di antarana, ayat anu nuju urang bahas ieu, ku kalimah-kalimah ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ ﺟَﻌَﻞَ ﻟَﻜُﻢُ الْاَرْضَ ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀَ ﺑِﻨَٓﺎﺀً ﻭَﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻣَٓﺎﺀً ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪ۪ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻟَﻜُﻢْ, metik faédah sareng nikmat tatanan éta sareng masihanana ka manusa. Dalil Ihtira': Salah sahiji dalil dina ayat anu disebut tadi anu nuduhkeun ayana sareng katunggalan Gusti Shâni' nyaéta dalil ihtira' anu dituduhkeun ku kalimah ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ ﺧَﻠَﻘَﻜُﻢْ ﻭَﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻜُﻢْ. Ringkesan dalil ihtira' tiasa dipedar kieu: Alloh parantos maparin ayana anu husus sareng mandiri ka unggal individu sareng unggal jinis, pikeun janten sumber hasil-hasil anu husus pikeun dirina sareng asal kasampurnaan anu pantes pikeun dirina. Teu aya hiji jinis anu manjang tanpa wates ka arah azal. Sabab sakumna jinis henteu kaluar tina kamungkinan kana wilayah wujûb. Sarta écés yén tasalsul téh batil. Ku robah sareng silih gantina anu katingali dina alam, hudûs sabagian barang, nyaéta nembé mimiti aya, ogé katingali ku panon. Hudûs sabagian anu sanés pasti ku kabutuhan akal. Hartina, teu tiasa nganggap yén hiji perkara aya ti azal. Sarta, sakumaha anu dibuktikeun dina élmu sasatoan sareng élmu tutuwuhan, jumlah jinis langkung ti dua ratus rébu. Pikeun unggal jinis ieu diperyogikeun hiji adam sareng hiji bapa pangheulana. Lantaran bapa-bapa pangheulana sareng adam-adam ieu henteu aya dina wilayah wujûb, nanging ngan kaasup anu mungkin, tangtos aranjeunna pasti asal langsung tina kudret ilahî tanpa perantara. Sabab tasalsul jinis-jinis ieu, nyaéta manjangna tanpa wates, batil. Sangkaan yén sababaraha jinis asal tina jinis-jinis anu sanés ogé batil. Sabab jinis anu lahir tina dua jinis, kalolobaanana mandul atanapi turunanana pegat. Ku baranahan, éta henteu tiasa janten awal hiji runtuyan. Cindekna: sakumaha asal runtuyan anu diwangun ku umat manusa sareng sasatoan anu sanés eureun dina hiji bapa anu pangheulana, tungtungna ogé bakal eureun sareng réngsé dina hiji anak anu pangahirna. Leres, mustahil sabab-sabab tabiat anu henteu sadar, henteu gaduh pilihan, henteu hirup sareng basajan gaduh kamampuh nyiptakeun runtuyan jinis-jinis anu matak héran sakumna akal éta. Sarta nyandarkeun ihtira' sareng nyiptakeun individu-individu anu aya dina jinis-jinis éta, anu masing-masing ngandung ukiran ahéng sareng seni anu luar biasa tina mujijat kudret, kana sabab-sabab éta téh sanés ngan hiji perkara mustahil, nanging tahayul panggedéna di antara perkara-perkara mustahil. Ku kituna, jinis-jinis sareng individu-individu anu ngawangun runtuyan éta, ku basa hudûs sareng kamungkinan, méré kasaksian anu pasti yén Gusti Khâliq maranéhna wajib ayana. PATAROSAN: Padahal kasaksian anu pasti tina sakumna runtuyan yén Gusti Khâliq wajib ayana écés katingali, naon sababna sababaraha jalma kasasar ku nganggap matéri sareng gerak matéri aya ti azal? WALERAN: Ku paningal anu deet sareng henteu taliti, tanpa maksad sareng perhatian, anu mustahil sareng batil tiasa dianggap mungkin. Upamana: Dina hiji wengi lebaran, di antara anu milarian bulan sareng hilal di langit, aya hiji sepuh. Nalika sepuh ieu nuju milarian hilal ku museurkeun paningalna ka langit kalayan sakumna maksad sareng perhatian, supados tiasa ningali hilal di langit, hiji bulu bodas anu manjang tina bulu panonna sareng ngaléngkung kana pupil panonna ujug-ujug katingali ku anjeunna. Sepuh éta geuwat nyebat, "Abdi parantos ningali hilal!" Anjeunna mutuskeun, "Ieu anu abdi tingali téh bulan!" Sakumaha paningal anu deet sareng henteu taliti murag kana kalepatan sapertos ieu, manusa anu gaduh inti anu luhur sareng hakékat anu dipihormat, bari salawasna milarian anu leres sareng hakékat kalayan maksad sareng perhatian, sakapeung ningali anu batil ku paningal anu deet sareng henteu taliti. Anu batil éta ogé asup kana pamikiranana tanpa dihaja, tanpa dipénta sareng tanpa diondang. Pamikiranana, daék henteu daék, nyandak sareng nyimpen éta, sarta saeutik-saeutik nampi sareng ngabenerkeunana. Nanging, nampi sareng ngabenerkeun anu batil éta asal tina anjeunna henteu maliré tatanan alam anu janten tempat mulangna sakumna hikmah, sareng lolong kana kanyataan yén matéri sareng gerakna teu saluyu sareng ayana ti azal. Ku kituna, lantaran kapaksa nyandarkeun ukiran ahéng sareng karya seni anu luar biasa ieu kana sabab-sabab anu henteu hirup, aranjeunna murag kana kasasar éta. Sakumaha anu dicarioskeun ku Hüseyin-i Cisrî, jalma anu lebet kana hiji imah anu dihias ku hasil peradaban sareng ngandung sakumna hiasan, lantaran henteu ningali nu gaduh imah, kapaksa nyandarkeun hiasan sareng wangunan éta kana kabeneran sareng tabiat. Kitu deui, jalma-jalma anu henteu maliré kasaksian sakumna hikmah sareng faédah dina tatanan alam kana pilihan anu sampurna, élmu anu ngaliput sadayana sareng kudret anu sampurna, ku paningalna anu deet, kapaksa méré pangaruh anu nyata ka sabab-sabab anu henteu hirup. Hé réréncangan! Kantunkeun heula hasil seni Alloh anu kacida rinci sareng kaajaiban kudret-Na anu kacida luhurna, teras tingali ngan salah sahiji kaayaan anu pangécésna di antara hasil sareng sabab anu disebut tabiat ieu, nyaéta pantulan sareng gambar anu kabentuk. Upamana, nalika anjeun nyanghareupkeun hiji eunteung ka langit, naha anjeun tiasa yakin yén anu nimbulkeun pangaruh, anu narik langit kalayan luhurna, ukiranana sareng béntang-béntangna, teras ngajadikeun éta mantul sareng kabentuk gambarna dina eunteung, téh sipat husus dina beungeut eunteung éta? Henteu pisan! Atanapi naha anjeun tiasa nganggap sareng nampi yén gaya tarik umum, anu saéstuna ngan perkara sangkaan, janten sabab anu nimbulkeun pangaruh pikeun ngagerakkeun sareng ngatur bumi sareng béntang-béntang kalayan tertib dina rohangan kosong ieu? Henteu pisan! Ieu ngan tiasa janten sarat sareng sabab, henteu tiasa janten anu nimbulkeun pangaruh. Cindekna: nalika manusa ningali hiji perkara anu batil sareng mustahil ku paningal anu deet sareng henteu dihaja, upami anjeunna henteu mendakan sababna anu nyata, aya kamungkinan anjeunna nampi éta ku kapaksa nganggap éta leres atanapi nampikna. Nanging, upami anjeunna ningali kalayan maksad sareng perhatian pribadi, salaku anu milarian sareng anu mikabutuh, anjeunna moal nampi salah sahiji pasualan batil anu aranjeunna sebat hikmah éta. Anjeunna ngan tiasa nampi kalayan bodo ku nganggap yén dina zarah-zarah aya hikmah sakumna ahli pulitik sareng akal sakumna filsuf. PATAROSAN: Naon ari tabiat, hukum-hukum sareng kakuatan anu salawasna aranjeunna carioskeun kalayan reueus, pikeun ngayakinkeun dirina? WALERAN: Anu aranjeunna sebat tabiat téh tempat nyitak, sanés anu nyitak ﴾ﻃَﺎﺑِﻊْ﴿. Anu nyitak mah ngan kudret. Éta hukum, sanés kakuatan. Kakuatan ngan aya dina kudret. Atanapi, sakumaha syariat anu ku urang dikenal téh ringkesan kaidah anu ngatur, nertibkeun sareng ngawatesan kalakuan anu dilakukeun ku manusa kalayan pilihanana, atanapi kumpulan aturan, patokan sareng hukum anu ngatur padamelan nagara. Kitu deui, anu disebut tabiat téh syariat fitri ilahî anu nempatkeun tatanan sareng katertiban di antara kalakuan anu muncul tina anggota sareng bagian-bagian alam anu katingali. Ku kituna, sakumaha syariat sareng aturan nagara téh perkara anu kahontal ku akal sareng ditetepkeun ku pamikiran, tabiat ogé perkara anu ditetepkeun ku pamikiran, anu ngan ukur âdâtullah anu lumaku dina nyiptakeun, nyaéta dina ngajadikeun mahluk. Nanging, nganggap yén tabiat téh hiji wujud anu nyata di luar pikiran sarua sareng sangkaan liar hiji jalma liar anu ningali gerakan tertib hiji divisi prajurit nalika latihan sareng atikan, teras nganggap, "Aya hiji perkara sapertos tali anu ngatur tatanan di antara aranjeunna sareng ngabeungkeutkeun aranjeunna hiji sareng anu sanés." Ku kituna, jalma anu nurani sareng akalna liar, ku paningal anu deet sareng nuturkeun wungkul, tiasa nganggap mungkin yén tabiat anu ngajaga terus lumangsungna téh hiji wujud nyata anu nimbulkeun pangaruh. Cindekna: tabiat téh seni Alloh sareng syariat fitri-Na. Hukum-hukum alam téh pasualan-pasualanana. Kakuatan-kakuatan ogé putusan-putusan tina pasualan éta. Urang ngalih ka tauhid: Al-Qur'an Al-Karîm henteu ninggalkeun hiji ogé dalil ngeunaan katunggalan Gusti Shâni'. Hususna, burhan tamanu' anu dikandung ku ayat ﻟَﻮْ ﻛَﺎﻥَ ﻓ۪ﻴﻬِﻤَٓﺎ ﺍٰﻟِﻬَﺔٌ اِلَّا ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻟَﻔَﺴَﺪَﺗَﺎ, anu hartosna, "Upami di bumi sareng langit aya gusti-gusti salian ti Alloh, tatanan anu katingali ieu bakal ruksak," téh dalil anu cekap yén Gusti Shâni' tunggal sareng mandiri. Sarta éta burhan anu caang yén mandiri téh sipat hakiki kailahian sareng hal anu pasti napel kana kailahian. Hé réréncangan! Paréntah ﺍُﻋْﺒُﺪُﻭﺍ anu aya dina awal ayat anu nuju urang bahas, numutkeun tafsir İbn-i Abbas, téh paréntah anu ngondang manusa kana tauhid. Dina waktos anu sami, ieu ayat, ku sakumna bagianana, ngandung hiji burhan anu kacida lemes sareng éndahna anu nuduhkeun tauhid. Kieu: Pikeun ngahasilkeun buah-buahan anu janten sumber pangupa jiwa umat manusa sareng sasatoan anu sanés, aya tulung-tinulung sareng patalina antara bumi sareng langit; hasil-hasil alam silih nyarupaan; sisi-sisi alam silih rangkul sareng silih cekel leungeun pikeun nyumponan kabutuhan; silih waler patarosan sareng geuwat silih tulungan; sakumna ngadeuheus ka hiji titik anu sami sareng gerak dina poros hiji tatanan anu sami. Hiji mesin ahéng anu ngandung kaayaan-kaayaan sapertos ieu ngumumkeun ku kasaksian anu pasti yén nu gaduh sareng Nu Ngadamelna téh hiji, sarta ngagema ku bait anu hartosna, "Dina unggal perkara aya hiji ayat sareng hiji tanda anu nuduhkeun katunggalan Gusti Shâni'." ieu: ﻭَ ﻓ۪ﻰ ﻛُﻞِّ ﺷَﻰْﺀٍ ﻟَﻪُ ﺍٰﻳَﺔٌ ﺗَﺪُﻝُّ ﻋَﻠٰٓﻰ ﺍَﻧَّﻪُ ﻭَﺍﺣِﺪٌ Hé réréncangan! Sakumaha Gusti Shâni' Dzul-Jalâl tunggal sareng Wâjibul Wujûd, Mantenna ogé kagungan sakumna sipat kasampurnaan. Sabab kasampurnaan anu aya dina alam sareng karya ciptaan sadayana dicandak tina kalangkang anu némbongan tina tajalli kasampurnaan Gusti Shâni'. Ku kituna, kaéndahan, kasampurnaan sareng kasaéan anu aya dina Gusti Shâni' langkung luhur tanpa wates tibatan sakumna kaéndahan, kasampurnaan sareng kasaéan anu aya dina sakumna jagat raya. Sabab ihsan sareng nikmat lahir tina kabeungharan anu maparin sareng janten dalil kana kabeungharan-Na. Nyiptakeun nuduhkeun ayana Nu Nyiptakeun. Ngajantenkeun hiji hal kedah aya téh burhan yén Nu Ngajantenkeunana wajib ayana. Kaéndahan anu dipaparinkeun téh dalil kana kaéndahan Nu Maparin. Sarta Gusti Shâni' Dzul-Jalâl suci sareng beresih tina sakumna kakirangan. Sabab kakirangan asal tina saeutikna kamampuh dina hakékat barang-barang matéri. Padahal Alloh henteu kaasup matéri. Sarta Gusti Shâni' anu Qadîm sareng Azalî suci sareng beresih tina hal-hal sareng sipat anu diperyogikeun ku barang-barang anu dikandung jagat raya, sapertos awak matéri, arah, robah sareng cicing dina tempat. Al-Qur'an Al-Karîm nuduhkeun dua hakékat ieu ku ayat فَلَا ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ ﻟِﻠّٰﻪِ ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ anu hartosna, "Ulah ngajadikeun anu sarimbag sareng Alloh!" Dalil Kamungkinan: Salah sahiji dalil dina ieu ayat anu nuduhkeun ayana Gusti Shâni' nyaéta dalil kamungkinan, anu dituduhkeun ku ayat ﻭَﺍﻟﻠّٰﻪُ ﺍﻟْﻐَﻨِﻰُّ ﻭَﺍَﻧْﺘُﻢُ ﺍﻟْﻔُﻘَﺮَٓﺍﺀُ. Ringkesan dalil ieu: Padahal unggal zarah anu aya dina jagat raya gaduh kamungkinan, rupa-rupa pilihan, kasusah, jalan sareng hukum anu henteu aya watesna, boh dina zatna, sipatna, kaayaanana atanapi ayana, zarah éta ujug-ujug ngaléngkah kana hiji jalan anu tangtu di antara jalan-jalan anu henteu aya watesna. Sarta éta asup kana hiji kaayaan di antara kaayaan-kaayaan anu henteu kawates, gaduh hiji sipat di antara sipat-sipat anu henteu kaétang, teras mimiti gerak dina hiji hukum anu leres nuju hiji maksad anu parantos ditangtukeun, sarta geuwat ngahasilkeun hikmah sareng mangpaat naon waé anu dibebankeun ka dirina salaku pancén. Ari hikmah sareng mangpaat éta ngan tiasa hasil ku gerakan zarah anu sapertos kitu. Naha lalampahan éta zarah di antara sakitu seueur jalan sareng kamungkinan henteu nuduhkeun maksad sareng hikmah Gusti Shâni' ku basa kaayaanana? Kitu, sakumaha unggal zarah, sacara mandiri sareng ku dirina sorangan, nuduhkeun ayana Gusti Shâni', upami éta asup kana wangun naon waé, leutik atanapi ageung, atanapi janten bagian tina sanyawa naon waé, éta tetep ngajaga pituduhna ka Gusti Shâni'na, numutkeun hubungan anu diala dina tempat-tempat anu diasupan sareng anu dijadikeun tempatna janten bagian.

Ari hubungan ieu ayat sareng ayat anu sateuacanna: Nalika Al-Qur'an Al-Karîm ngabagi manusa kana tilu golongan, nyaéta kahiji, mukmin anu takwa; kadua, kafir anu keukeuh; sareng katilu, munafik anu dua beungeut, sarta ngabagi sareng nyusun aranjeunna, Al-Qur'an Al-Karîm medar sipat sareng tungtung masing-masing golongan. Teras ku ayat ﻳَٓﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ, Al-Qur'an Al-Karîm ngadeuheuskeun dawuhan ka katilu golongan éta, maréntah sareng ngondang aranjeunna pikeun ibadah. Hartina, ayana ieu ayat saatos sareng nuturkeun ayat-ayat sateuacanna sapertos imah sareng wangunan anu nuturkeun skétsa insinyur, amal anu nuturkeun élmu, sareng qada anu nuturkeun qadar, sarta silih susulna. Leres, saatos susunan sareng babagian anu dilakukeun dina ayat-ayat sateuacanna, anu janten skétsa sareng rencana, dina ieu ayat diparéntahkeun ngawangun wangunan ibadah. Saenggeus élmu sareng katerangan anu dipaparinkeun dina ayat-ayat éta, dina ieu ayat diparéntahkeun amal sareng ibadah. Sarta numutkeun sipat sareng hak anu dituliskeun dina ayat-ayat éta, di dieu dipaparinkeun putusan-putusan ku paréntah sareng larangan. Sarta saatos babagian manusa, kaayaan sareng sipatna disebatkeun dina ayat-ayat sateuacanna, ieu ayat nuturkeunana saluyu sareng anu diperyogikeun ku kontéksna. Nalika Al-Qur'an Al-Karîm medar katilu golongan manusa sareng nyarioskeun sipat sareng tungtung masing-masing, numutkeun kahoyong anu nguping sareng anu diperyogikeun ku kontéks, Al-Qur'an Al-Karîm ngalih tina nyarioskeun aranjeunna anu henteu disanghareupan kana ngadawuh langsung ka aranjeunna kalayan ieu dawuhan. Leres, nalika anu nyarioskeun jalma-jalma anu henteu disanghareupan engké ngalihkeun cariosanana janten cariosan langsung, aya hiji pangajaran lemes anu umum kieu: Upamana, nalika kasaéan atanapi kagoréngan hiji jalma dicaritakeun, boh dina anu nyarios boh dina anu nguping, hudang hiji kahoyong pikeun muji atanapi ngutuk. Teras kahoyong éta beuki lami beuki kuat, dugi ka ngahudangkeun kahoyong anu kuat pikeun nepungan éta jalma sareng nyarios langsung ka anjeunna. Di dieu, pikeun nyugemakeun kahoyong para anu nguping sareng saluyu sareng anu diperyogikeun ku kontéks, Al-Qur'an Al-Karîm ngadeukeutkeun aranjeunna ka payuneun anu nguping, teras ngadeuheuskeun dawuhan langsung ka aranjeunna. Dina ngalihna ieu ayat tina nyarioskeun anu henteu disanghareupan kana dawuhan langsung, aya ogé hiji pangajaran lemes anu husus: kasusah tina kawajiban ibadah diimbangan ku kanikmatan sareng rasa ngeunah anu lahir tina dawuhan ilahî, ku kituna henteu karasa beurat ku manusa. Sarta, nungtut ibadah dina wangun dawuhan langsung nuduhkeun yén teu aya perantara antara hamba sareng Gusti Khâliq. Hé réréncangan! Ari hubungan anu nyusun kalimah-kalimah dina ieu ayat hiji sareng anu sanés: Paréntah sareng dawuhan dina kalimah ﻳَٓﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ ditujukeun ka lapisan-lapisan anu ngawengku sakumna individu tina mukmin, kafir sareng munafik anu ngawangun katilu golongan anu tadi, anu parantos atanapi bakal aya dina mangsa kapengker, ayeuna sareng nu bakal datang. Ku kituna, pikeun mukmin anu sampurna anu kaasup kana rujukan hurup waw dina ﺍُﻋْﺒُﺪُﻭﺍ, ﺍُﻋْﺒُﺪُﻭﺍ téh paréntah pikeun terus sareng pageuh dina ibadah. Pikeun mukmin anu tingkatna sedeng, éta paréntah pikeun nambahan ibadah. Pikeun kafir, éta paréntah pikeun ngalaksanakeun ibadah kalayan iman sareng tauhid anu janten sarat ibadah. Pikeun munafik, éta paréntah pikeun ikhlas. Ku kituna, kecap ibadah anu dikedalkeun ku ﺍُﻋْﺒُﺪُﻭﺍ ngagaduhan hiji makna umum anu dipiboga ku rupa-rupa golongan mukallaf. ﺭَﺑَّﻜُﻢْ Hartosna, "Mantenna anu ngaping sareng ngagedékeun aranjeun. Sarta Mantenna anu ngaping aranjeun. Ku kituna, aranjeun ogé kedah janten hamba-Na ku ibadah ka Mantenna!" Hé réréncangan! Nalika Al-Qur'an Al-Karîm maréntahkeun ibadah, ibadah téh ngan tiasa dilakukeun saatos tilu perkara. Kahiji: Nu Disembah kedah aya. Kadua: Nu Disembah kedah tunggal. Katilu: Nu Disembah kedah kagungan hak pikeun diibadahan. Bari nuduhkeun tilu patarosan anu henteu diucapkeun éta sareng nyebatkeun dalil sarat-saratna, Al-Qur'an Al-Karîm ngabagi dalil ayana Nu Disembah kana dua golongan: Anu kahiji: dalil anu dicandak ti luar, anu disebut afaqi. Anu kadua: burhan anu dicandak tina diri manusa, anu disebut anfusi. Golongan anfusi ieu ogé dibagi dua, nyaéta nafsi sareng usuli. Hartina, aya tilu rupa dalil pikeun ayana Nu Disembah: afaqi, nafsi sareng usuli. Mimiti, dalil nafsi anu pangécésna sareng pangcaketna dituduhkeun ku kalimah ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ ﺧَﻠَﻘَﻜُﻢْ, sareng dalil usuli ku kalimah ﻭَﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻜُﻢْ. Teras ibadah dipatalikeun sareng dijadikeun sareng diciptakeunna manusa. Ibadah anu nuturkeun dijadikeun manusa asal tina dua perkara: Boh manusa ti mimiti diciptakeun kalayan kamampuh pikeun ibadah sareng kamampuh pikeun takwa. Anu ningali kamampuh sareng kasanggupan éta dina dirina gaduh harepan anu kuat yén aranjeunna bakal ngalaksanakeun pancén ibadah sareng takwa. Atanapi, maksad tina dijadikeun manusa, pancén anu diparéntahkeun ka aranjeunna sareng kasampurnaan anu dituju ku aranjeunna nyaéta takwa, anu janten kasampurnaan ibadah. ﻟَﻌَﻠَّﻜُﻢْ ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ Ieu kalimah tiasa dilarapkeun kana dua hal éta. Hartosna, "Takwa anu dipelak dina kamampuh sareng kasanggupan aranjeun, atanapi anu dimaksad tina pancén sareng dijadikeun aranjeun, kedah diwujudkeun tina kamampuh janten kalakuan nyata." Teras, dina Al-Qur'an Al-Karîm, dalil afaqi anu pangcaketna ngeunaan ayana Nu Disembah dituduhkeun ku kalimah ﺟَﻌَﻞَ ﻟَﻜُﻢُ الْاَرْضَ ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ. Dina ieu pituduh aya isarat yén bumi anu dijantenkeun dina ieu wangun sareng disiapkeun supados tiasa dicicingan ku umat manusa sareng sasatoan anu sanés, ngan ku padamelan Alloh (ngajadikeunana), sanés ku pangaruh tabiat sareng sabab-sabab. Sabab méré pangaruh anu nyata ka sabab-sabab téh hiji rupa syirik. Ku kalimah ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀَ ﺑِﻨَٓﺎﺀً, dituduhkeun dalil afaqi anu pangbasajanna sareng pangluhurna ngeunaan ayana Gusti Shâni'. Teras, ku kalimah ﻭَﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻣَٓﺎﺀً ﺍﻟﺦ, dituduhkeun cara sanyawa sareng anu dilahirkeun nuduhkeun ayana Gusti Shâni'. Teras, sakumaha unggal dalil anu tadi sacara mandiri, nyaéta hiji-hiji, nuduhkeun ayana Gusti Shâni', sakumna dalil éta babarengan ogé nuduhkeun katunggalan Gusti Shâni'. Teras, susunan kalimah-kalimah anu nuduhkeun tatanan alam, anu janten asal sareng sumber nikmat, babarengan sareng pituduh ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻟَﻜُﻢْ, nuduhkeun yén Nu Disembah kagungan hak pikeun diibadahan. Sabab ibadah téh sukur. Sukur ditujukeun ka Nu Maparin nikmat; hartina, wajib sukur ka Nu Maparin nikmat-nikmat. Teras, dina kalimah ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻟَﻜُﻢْ, aya isarat yén sakumaha bumi sareng anu lahir tina bumi, nyaéta buah-buah bumi, ngalayanan manusa, manusa ogé kedah ngalayanan Gusti Shâni' anu ngadamelna. Ari kalimah فَلَا ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ ﻟِﻠّٰﻪِ ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ patali sareng unggal kalimah anu tadi. Hartosna, ulah ngadamel sekutu nalika aranjeun ibadah ka Gusti Rabb aranjeun. Sabab Gusti Rabb aranjeun ngan Alloh. Mantenna anu nyiptakeun aranjeun babarengan sareng jinis aranjeun. Mantenna anu nyiapkeun bumi janten tempat cicing pikeun aranjeun. Mantenna anu nyiptakeun langit janten hateup wangunan aranjeun. Sarta Mantenna anu ngirim cai pikeun nyayagikeun rezeki pangupa jiwa aranjeun. Cindekna, sakumna nikmat kagungan-Na; ku kituna, sakumna sukur sareng ibadah ogé ngan ka Mantenna. Réréncangan! Urang ngalih kana kaayaan sareng pangajaran lemes dina kalimah-kalimah anu dikandung ku ieu ayat: Mimiti: dawuhan sareng panyeluk ku ﻳَٓﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ, anu sering disebatkeun dina Al-Qur'an Al-Karîm, ditegeskeun ku tilu cara sareng tilu partikel. Anu kahiji: hurup ﻳَﺎ, anu ngedalkeun pangéling sareng dipaké pikeun ngélingan. Anu kadua: kecap ﺍَﻯُّ, anu dipaké pikeun mendakan hiji perkara ku milarian tanda-tandana, sareng ditarjamahkeun kana basa Turki ku kecap "hangi". Anu katilu: hurup ﻫَﺎ, anu dipaké pikeun ngahudangkeun tina lalawora. Tina panteges ieu kahartos yén panyeluk sareng dawuhan anu dilakukeun ku ieu cara di dieu nuduhkeun seueur faédah sareng pangajaran lemes. Di antarana: Kahiji: kasusah anu lahir tina manusa dibebankeun ibadah diringankeun ku kanikmatan sareng rasa ngeunah anu lahir tina anjeunna janten anu dituju ku dawuhan ilahî. Kadua: éta nuduhkeun yén manusa ngan tiasa naék tina tingkat handap, nalika henteu hadir, ka maqam luhur dina payuneun-Na ku jalan ibadah. Katilu: éta nuduhkeun yén anu dituju wajib ngalaksanakeun ibadah tina tilu sisi. Ku haténa anjeunna wajib pasrah sareng taat; ku akalna wajib iman sareng tauhid; ku awakna wajib amal sareng ibadah. Kaopat: éta nuduhkeun yén anu dituju dibagi kana tilu golongan, nyaéta mukmin, kafir sareng munafik. Kalima: éta nuduhkeun yén dawuhan ngaliput lapisan manusa anu luhur, sedeng sareng jalma umum. Kagenep: éta nuduhkeun hal-hal anu parantos janten kabiasaan dina panyeluk sareng cariosan langsung di antara manusa. Jalma mimiti nyauran sareng ngeureunkeun jalma anu katingali ku anjeunna. Teras anjeunna nengetan tanda-tandana pikeun terang saha éta jalma. Teras anjeunna ngajelaskeun maksadna. Cindekna: dawuhan anu disebut tadi, anu ditegeskeun tina tilu sisi anu tadi, nuduhkeun pangajaran-pangajaran lemes ieu. Manusa anu disaur ku ﻳَﺎ ngaliput rupa-rupa lapisan, sapertos anu lalawora, henteu hadir, hadir, henteu terang, sibuk, sobat sareng musuh. Numutkeun lapisan-lapisan anu béda ieu, maksud ﻳَﺎ ogé robih. Upamana, pikeun anu lalawora, éta ngedalkeun pangéling; pikeun anu henteu hadir, ngadeukeutkeun anjeunna; pikeun anu henteu terang, ngajelaskeun; pikeun sobat, ngajurung; pikeun musuh, nyentak sareng nyempad. Pikeun unggal lapisan aya maksud anu cocog. Teras, padahal kontéks merlukeun caketna, digunakeun partikel ﻳَﺎ anu husus pikeun anu jauh. Ieu nuduhkeun sababaraha pangajaran lemes: 1- Amanah sareng ibadah anu dibebankeun téh hiji beban anu kacida ageungna. 2- Darajat ubudiyah kacida jauhna tina tingkat kailahian. 3- Jalma-jalma anu dibebankeun kawajiban jauh dina waktos sareng tempat tina waktos sareng tempat dawuhan. 4- Éta nuduhkeun darajat lalawora manusa. Kecap ﺍَﻯُّ, anu diucapkeun tanpa mudhaf ilaih sahingga ngedalkeun milarian tanda sacara umum, nuduhkeun yén dawuhan ngaliput sakumna jagat raya, sareng ngan manusa anu dihususkeun pikeun nanggung amanah sareng ibadah ku cara fardu kifayah. Ku kituna, kakirangan manusa dina ibadah téh ngalanggar sakumna jagat raya. Teras, dina kecap ﺍَﻯُّ, aya ringkesan sareng anu henteu écés, sabab éta disebatkeun tanpa idhafah. Lantaran anu henteu écés sareng ringkes éta dipupus sareng diwincik ku kecap ﻧَﺎﺱْ, kabentuk kalancaran anu kuat tina hubungan ringkes sareng rinci di antara duanana. Bari janten gaganti mudhaf ilaih ﻫَﺎ : ﺍَﻯُّ, éta ogé pikeun ngélingan anu disaur ku partikel ﻳَﺎ. ﻧَﺎﺱْ asalna hiji isim fa'il anu dicandak tina poho. Ku ningali sipat aslina, éta nuduhkeun hiji pangéling anu nyempad manusa. Hartosna, "Hé manusa! Kunaon aranjeun mopohokeun jangji azal?" Nanging, tina hiji sisi, éta ogé némbongkeun hiji jalan alesan pikeun manusa. Hartosna, aranjeun ninggalkeun jangji éta sanés dihaja, nanging asal tina kalepatan sareng poho. ﺍُﻋْﺒُﺪُﻭﺍ téh waleran kana panyeluk. Lantaran lapisan mukmin, kafir sareng munafik anu tadi disaur ku panyeluk, paréntah ﺍُﻋْﺒُﺪُﻭﺍ ngedalkeun harti anu cocog pikeun unggal lapisan, sapertos terus, taat, ikhlas sareng tauhid. ﺭَﺑَّﻜُﻢْ: sebutan Rabb nuduhkeun hiji sabab pikeun ibadah anu dibebankeun ku ﺍُﻋْﺒُﺪُﻭﺍ. Hartosna, lantaran pangaping ka aranjeun aya dina panangan Gusti Rabb aranjeun, aranjeun salawasna meryogikeun Mantenna. Sarta Mantenna anu maparin sakumna hal anu diperyogikeun pikeun ngaping aranjeun. Kedah sukur kana nikmat-nikmat-Na éta. Ari sukur téh ngan ibadah. ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ ﺧَﻠَﻘَﻜُﻢْ : ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ: lantaran éta kaasup isim anu henteu écés rujukanana, rujukan sareng anu dituduhkeunana ngan kahartos ku kalimah anu diasupan ku éta, anu disebut shilah. Upamana, nalika diucapkeun ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ ﺟَٓﺎﺀَﻙَ, jalma anu sumping ngan dikenal ku sumpingna ka anjeun, henteu dikenal tina sisi anu sanés. Ku kituna, kecap ﺭَﺏَّ anu di dieu disifatan ku ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ nuduhkeun yén Alloh dikenal sanés ku hakékat-Na, nanging ngan ku padamelan sareng hasil-hasil-Na. Ungkara ﺧَﻠَﻖَ, anu ngedalkeun wangun éndah dijadikeunna mahluk sareng dipilih tibatan kecap nyiptakeun, ngawangun atanapi kecap anu sanés, nuduhkeun yén kamampuh manusa cocog pikeun ibadah tina sisi bener sareng lempeng. Sarta ibadah téh upah sareng hasil dijadikeun mahluk. Tina ieu sisi, éta nuduhkeun yén ganjaran sanés upah ibadah, nanging ngan asal tina kurnia Alloh. ﻭَﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻜُﻢْ: ﺍَﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ, anu nuduhkeun yén rujukan sareng anu dituduhkeunana henteu dikenal, nuduhkeun yén manusa anu sateuacanna parantos sirna ku maotna, sarta teu aya pangaweruh anu tiasa ngabejaan kaayaanana. Jalma-jalma anu musnah éta ngan tiasa dicaritakeun ku sabagian mahluk sapertos aranjeun anu datang ngagentos tempatna. Kecap ﻟَﻌَﻠَّﻜُﻢْ ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ : ﻟَﻌَﻞَّ ngedalkeun harepan sareng pangharepan. Nanging, harti ieu, dina harti anu saéstuna, henteu tiasa dipaké pikeun Alloh. Ku kituna, éta kedah dipaké sacara majazi, atanapi disandarkeun ka anu dituju, atanapi ka anu nguping sareng anu ningali. Nyandarkeun éta ka Alloh dina harti majazi tiasa digambarkeun kieu: Sakumaha nalika hiji jalma nyiapkeun hiji jalma pikeun hiji padamelan, anjeunna miharep yén padamelan éta dilakukeun ku éta jalma, kitu deui —tanpa nyaruakeun— Alloh parantos maparin ka manusa hiji kamampuh pikeun kasampurnaan, hiji kasanggupan pikeun kawajiban sareng hiji pilihan. Tina ieu sisi, tiasa dicarioskeun yén Alloh ngantosan padamelan-padamelan éta dilakukeun ku manusa. Dina ieu perumpamaan sareng isti'arah aya isarat: yén hikmah dijadikeun manusa nyaéta takwa, yén hasil ibadah ogé takwa, sareng yén takwa téh tingkat anu pangluhurna. Harti pangharepan anu disandarkeun ka anu dituju dipedar kieu: Hé manusa anu dituju ku dawuhan! Bari aya di antara sieun sareng harepan, ibadah ka Gusti Rabb aranjeun kalayan ngaharepkeun takwa. Tina ieu sisi, manusa henteu kedah ngandelkeun ibadahna, sareng kedah salawasna usaha nambahan ibadahna. Upami harti pangharepan ditujukeun ka anu nguping sareng anu ningali, éta ditakwilkeun kieu: Hé anu ningali! Sakumaha jalma anu ningali cakar singa miharep sareng ngarep-ngarep singa bakal nyabék-nyabék, sakumaha anu diperyogikeun ku cakar éta, aranjeun ogé, lantaran ningali manusa parantos dibekelan parabot ibadah, tiasa miharep sareng ngantosan takwa ti aranjeunna. Sarta éta nuduhkeun yén ibadah téh hasil tina anu diperyogikeun ku fitrah. ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ: lantaran takwa nuturkeun ibadah lapisan-lapisan anu disebut tadi, éta ogé ngaliput sakumna bagian sareng tingkat takwa. Upamana, takwa tina syirik, tina dosa-dosa ageung; takwa ku ngajaga haté tina salian ti Alloh; takwa ku nyingkahan hukuman; takwa ku ngajaga diri tina bebendu. Hartina, kecap ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ ngandung tingkat-tingkat sapertos ieu. Sarta éta nuduhkeun yén ibadah ngan janten ibadah ku ikhlas, yén ibadah sanés ngan perantara nanging mangrupakeun tujuan dina dirina sorangan, sareng yén ibadah henteu kedah dilakukeun pikeun ganjaran sareng hukuman. ﺍَﻟَّﺬ۪ﻯ ﺟَﻌَﻞَ ﻟَﻜُﻢُ الْاَرْضَ ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀَ ﺑِﻨَٓﺎﺀً Al-Qur'an Al-Karîm, ku agungna kudret ilahî anu dipedar ku ieu kalimah, ngajurung manusa kana ibadah sareng ngahudangkeun sumangetna. Kieu: Hé manusa! Nu ngajantenkeun bumi sareng langit taat sareng ngalayanan aranjeun, kagungan hak pikeun diibadahan lantaran kasaéan anu parantos dipaparinkeun ieu; ibadah ka Mantenna. Sarta aya isarat yén manusa gaduh kaluhuran sareng ajén anu luhur, sarta dipihormat di payuneun Alloh. Saolah-olah maréntah ka umat manusa: Hé umat manusa! Ibadah ka Alloh, anu maparin sakitu seueur panghormatan sareng kurnia ka aranjeun ku ngahususkeun sakumna benda langit anu luhur sareng handap pikeun mangpaat aranjeun! Sarta témbongkeun yén aranjeun pantes kana kamulyaan anu dipaparinkeun ka aranjeun. Sarta éta nampik pangaruh anu dipasrahkeun ka sabab-sabab sareng tabiat. Kieu: Hé manusa! Bumi sareng langit anu ku aranjeun katingali ieu, babarengan sareng sipat-sipatna, asal tina ciptaan, maksad sareng panghususan Gusti Khâliq, sareng tina tatanan Nu Ngatur, sahingga ngahontal ieu katertiban. Tabiat anu lolong henteu gaduh tempat dina perkara-perkara anu sakitu ageungna, sareng henteu ogé gaduh tempat dina perkara anu pangleutikna. Sarta éta nuduhkeun yén sipat-sipat ogé, lantaran kaasup anu mungkin, nuduhkeun Gusti Shâni'. Sabab zarah-zarah anu ngawangun awak matéri sarua-sarua nampi kaayaan sareng rupa anu henteu aya watesna, sapertos ageung-leutik atanapi goréng-éndah. Hartina, hiji zarah ngagaduhan kamampuh nampi sarébu rupa, sareng hiji kaayaan tiasa janten kaayaan rébuan zarah. Ku kituna, padahal hiji sipat sapertos éndah tiasa janten sipat rébuan zarah, sareng ku kituna ogé sipat awak-awak matéri, nalika éta ditangtukeun pikeun hiji awak matéri anu tangtu di antara sakitu seueur kamungkinan, pasti éta awak matéri, di antara rébuan awak matéri, dijadikeun ngagaduhan sipat éta kalayan hiji maksad, dina hiji hikmah, ku kersa sareng panghususan hiji Zat. ﻟَﻜُﻢُ: ieu ﻝ sanés pikeun ngahususkeun, nanging ngan ngedalkeun hubungan sabab. Hartosna, anu janten sabab, nyaéta perantara, bumi diamparkeun téh manusa. Jamuan dina ieu panginepan dipaparinkeun pikeun anjeunna. Nanging, mangpaatna henteu husus sareng henteu kawates ngan pikeun manusa. Ku kituna, anu langkung ti kabutuhan sareng mangpaat manusa henteu tiasa disebut sia-sia. ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ: ieu ungkara nuduhkeun hiji pangajaran lemes dina balaghah anu ahéng. Sabab, padahal beurat bumi merlukeun éta tilelep sareng leungit dina cai numutkeun tabiatna, Alloh ku welas asih-Na ngantepkeun sabagianna di luar cai. Mantenna ngamparkeunana pikeun manusa janten tempat cicing sareng méja nikmat-Na, nyaéta hamparan hidangan. Sarta tina ungkara ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ, kahartos yén bumi dihamparkeun sareng dilegaan pikeun manusa sareng sasatoan sapertos lanté hiji imah. Ku kituna, tutuwuhan sareng sasatoan dina bumi ibarat anggota kulawarga, bekel sareng pangabutuh imah anu sanés. Sarta tina ungkara ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ, kahartos yén bumi henteu padet sareng teuas sapertos batu dugi ka henteu tiasa dicicingan, sareng henteu cair sapertos cai dugi ka henteu tiasa dipelak sareng dimangpaatkeun. Nanging, éta dijantenkeun dina kaayaan panengah, supados tiasa janten tempat cicing sareng lahan tatanén. Dua faédah ieu dijamin ku hiji maksad, hiji hikmah sareng hiji tatanan, tangtos pisan. ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀَ ﺑِﻨَٓﺎﺀً: langit anu dijantenkeun sapertos hateup pikeun manusa merlukeun béntang-béntang janten sapertos lampu gantung dina hateup éta, supados perumpamaanana lengkep. Ku kituna, ayana béntang-béntang anu paburencay dina rohangan kosong anu henteu aya watesna ieu, sareng kaayaanana anu tertib sareng rapih anu matak héran akal, henteu tiasa disandarkeun kana kabeneran anu lolong. PATAROSAN: Manusa téh hiji zarah dibandingkeun sareng bumi. Bumi ogé hiji zarah dibandingkeun sareng jagat raya; kitu deui, hiji individu manusa téh hiji zarah dibandingkeun sareng jinisna; jinisna ogé sapertos hiji zarah di antara jinis-jinis anu sanés anu sami aya babarengan. Sarta tujuan sareng faédah anu tiasa dipikirkeun ku akal langkung handap tibatan hiji zarah dibandingkeun sareng faédah dina hikmah azal sareng élmu ilahî. Ku kituna, henteu kahontal ku akal yén alam sapertos ieu diciptakeun pikeun mangpaat manusa? WALERAN: Leres, upami ningali lahirna, manusa lir hiji zarah. Nanging, pikeun roh anu dipiboga ku manusa, akal anu dipasang dina sirahna sareng kamampuh anu dipiara dina haténa, alam anu katingali ieu sempit sareng henteu tiasa nampungna. Anu tiasa nyugemakeun sareng nyumponan kahoyong roh éta, pamikiran akal éta sareng kacondongan kamampuh éta, ngan alam aherat. Sarta, dina hal nyandak mangpaat, henteu aya silih desek, silih halang atanapi kabagi-bagi; éta sapertos hubungan hiji anu umum sareng bagian-bagianna anu husus. Sakumaha anu umum aya dina sakumna bagian hususna, nanging anu umum éta henteu pegat atanapi kabagi, sareng dina bagian-bagian hususna henteu aya silih desek atanapi silih tolak. Sanajan rébuan anu nyandak mangpaat tina bumi, moal aya silih desek di antara aranjeunna, sareng moal timbul kakirangan dina bumi. Ngan lantaran manusa dipihormat di payuneun Alloh, dina dijadikeun alam anu katingali, manusa ditémbongkeun lir sabab tujuanana. Sarta pikeun ngahormat manusa, dipaparinkeun hiji jamuan umum ka sakumna jinis. Ieu sanés hartosna yén sakumna faédah alam kawates ngan pikeun manusa, sareng henteu aya faédah pikeun anu sanés. ﻭَﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻣَٓﺎﺀً ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪ۪ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻟَﻜُﻢْ Tina nurunkeun hujan anu disandarkeun ka Alloh, kahartos yén tétés hujan henteu tanpa aturan, nanging turun dina hiji hikmah sareng hiji ukuran anu dihaja. Sabab, sanajan datang tina jarak anu jauh, sarta angin sareng hawa ogé ngabantuan tétés-tétés éta silih tumbuk, di antara tétés-tétés éta henteu aya tumbukan. Ku kituna, éta tétés sanés tanpa aturan, nanging tali kendalina aya dina panangan malaikat anu ngawakilanana. ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ: lantaran kecap langit parantos disebatkeun, padahal kontéksna merlukeun kecap gaganti, éta disebatkeun ku isim zhahir. Ieu nuduhkeun yén hujan asalna sanés tina awak langit, nanging tina arah langit. Sabab anu dimaksad ku kecap langit anu tadi nyaéta awakna. ﻣَٓﺎﺀً: padahal anu datang ti langit téh salju, hujan és sareng cai, ngan cai anu disebatkeun. Ieu nuduhkeun yén cai anu nyayagikeun mangpaat panggedéna. Ari tanwin anu ngedalkeun nakirah dina kecap ﻣَٓﺎﺀً nuduhkeun yén cai hujan téh hiji cai anu ahéng, tatananna luar biasa, sareng campuran kimiana henteu dikenal ku aranjeun. Dina ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ, ﻑ ngedalkeun nuturkeun tanpa lilana waktos atanapi sela. Ku kituna, kaluarna buah-buahan kedah lumangsung saatos nurunkeun hujan tanpa aya sela waktos. Padahal antara kaluarna sareng nurunna aya waktos anu lami. Ku kituna, ﺍَﺧْﺮَﺝَ sanés diathafkeun ka ﺍَﻧْﺰَﻝَ. Nanging, runtuyan kalakuan anu nuturkeun nurunkeun hujan dileungitkeun, teras ﺍَﺧْﺮَﺝَ, anu janten hasil tina kalakuan-kalakuan éta, diathafkeun ka ﺍَﻧْﺰَﻝَ. Susunan kalimah anu diperkirakeun kedah sapertos kieu: ﻭَﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻣَٓﺎﺀً ﻓَﺎﻫْﺘَﺰَّﺕِ الْاَرْضُ ﻭَﺭَﺑَﺖْ ﻭَﺍَﺧْﻀَﺮَﺕْ ﻭَﺍَﻧْﺒَﺘَﺖْ ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪ۪ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ. Tina ieu sisi, anu nuturkeun nurunkeun hujan téh kalakuan ﺍِﻫْﺘَﺰَّﺕْ. Ari tempat asal ﻑ nyaéta ﺍِﻫْﺘَﺰَّﺕْ. Dina ﺑِﻪ۪, hurup ﺏ hartosna ilsâq anu dicampur hubungan sabab. Hartosna, sakumaha cai janten sabab ngahasilkeun buah-buahan, cai ogé napel, pacampur sareng ngahiji sareng buah-buahan, sahingga janten perantara pikeun ngajaga seger sareng anyar buah-buahan. Dina ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ, ﻣِﻦْ ngedalkeun awal anu dicampur ku katerangan. Tina ieu sisi, éta henteu tiasa janten maf'ul pikeun ﺍَﺧْﺮَﺝَ. Nanging, maf'ulna anu henteu diucapkeun ditangtukeun numutkeun pamahaman anu nguping. Ari ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ téh katerangan kana éta maf'ul. Susunan kalimah anu diperkirakeun nyaéta ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪ۪ ﺍَﻧْﻮَﺍﻋًﺎ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ. Disebatkeunna ﺭِﺯْﻗًﺎ dina wangun nakirah nuduhkeun yén aranjeun henteu terang ti mana sareng ku naon ieu rezeki asalna. Dina ﻟَﻜُﻢْ, ﻝ pikeun ngedalkeun tujuan sareng hubungan sabab. Hartosna, aranjeun janten sabab datangna rezeki, nanging mangpaatna henteu husus sareng henteu kawates pikeun aranjeun. Anu sanés ogé nuturkeun nyandak bagian tina mangpaatna. Sarta éta nuduhkeun yén sakumaha Alloh ngahususkeun nikmat-nikmat-Na pikeun aranjeun, aranjeun ogé kedah ngahususkeun sukur aranjeun ka Mantenna. فَلَا ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ ﻟِﻠّٰﻪِ ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ ﻑ anu aya di awal ningali opat ungkara anu tadi. Hartosna, "Mantenna Nu Disembah, ulah ngadamel sekutu. Mantenna Gusti Qadîr Mutlak, ulah percanten yén aya sekutu-Na. Mantenna Nu Maparin nikmat, ulah ngadamel sekutu dina sukur ka Mantenna. Mantenna Gusti Khâliq, ulah ngabayangkeun anu nyiptakeun anu sanés." ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ: ieu ungkara anu dipilih tibatan ungkara ﺗَﻌْﺘَﻘِﺪُﻭﺍ nuduhkeun yén lantaran sekutu sareng anu sarimbag anu disandarkeun ku aranjeunna ka Alloh henteu ngagaduhan asal sareng hakékat, sekutu-sekutu jieunan éta sanés perkara anu kedah dipercanten, nanging ngan perkara anu diciptakeun sareng dijieun-jieun. ﻟِﻠّٰﻪِ: Lafzhul Jalâl anu didahulukeun tibatan ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ nuduhkeun kabutuhan pikeun ngémutan yén Alloh salawasna hadir, sareng yén asal larangan téh sekutu anu dijieun pikeun Alloh. ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ: andad téh wangun jamak tina nidd. Ari nidd hartosna anu sarimbag. Padahal anu sarimbag anu dijieun pikeun Alloh téh janten anu sabalikna ti Mantenna. Hiji perkara henteu tiasa sakaligus sabalikna sareng sarimbag, sareng anu sabalikna ti hiji perkara henteu tiasa janten anu sarimbag sareng éta. Ku kituna, ayana anu sarimbag merlukeun mustahilna anu sarimbag. Andad anu disebatkeun dina wangun jamak nuduhkeun kabodoan musyrik. Hartosna, "Kumaha aranjeun ngadamel sakumpulan anu sarimbag sareng anu sabalikna pikeun Alloh, anu henteu gaduh anu nyarupaan-Na tina sisi naon waé?" Sarta éta nuduhkeun yén sakumna rupa syirik ditampik. Hartosna, "Boh dina Zat-Na, sipat-Na atanapi padamelan-Na, Mantenna henteu gaduh sekutu atanapi anu nyarupaan." Sarta éta nuduhkeun lapisan-lapisan sekutu anu disangka ku golongan-golongan anu kasasar, sapertos Vesenî, Sabiî, anu nganut trinitas sareng ahli tabiat. Pépéling: asal mazhab Vesenî téh perkara-perkara anu matak seuri, sapertos nganggap béntang-béntang janten gusti, ngabayangkeun hulûl sareng nganggap gaduh awak matéri. ﻭَﺍَﻧْﺘُﻢْ ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ Ieu kalimah sareng kalimah-kalimah anu sarupa anu disebatkeun dina tungtung ayat-ayat nuduhkeun yén sumber Islam téh élmu sareng dasarna akal. Ku kituna, nampi hakékat sareng nampik sangkaan anu pinuh ku sofisme téh sipat Islam. Maf'ul anu henteu disebatkeun pikeun ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ janten sabab seueur maf'ul anu kedah diperkirakeun. Hartina, nalika nyingkahan ngalegaan sareng manjangkeun ku karingkesan sareng motong pondok, éta malah janten sabab langkung lega sareng langkung panjang. Hartosna, aranjeun terang yén teu aya Nu Disembah salian ti Alloh, teu aya anu nyiptakeun aranjeun anu sanés, teu aya anu kawasa mutlak anu sanés, sareng teu aya Nu Maparin nikmat ka aranjeun anu sanés. Kitu deui, aranjeun terang yén gusti-gusti sareng arca-arca anu dijieun-jieun ku aranjeunna henteu mampuh kana hiji perkara ogé, sareng éta ogé mahluk sareng barang anu dijieun.